Wat is netcongestie? Zit ons stroomnet écht vol?

Een grotere aansluiting? Kan niet. Nieuwe huizen bouwen? Vergeet het maar. 14.000 bedrijven in de wachtrij voor een stroomaansluiting. Het volle stroomnet houdt Nederland in zijn greep. Maar is dat net nu écht vol, of alleen op papier? We legden het voor aan Maarten Staats, expert energietransitie bij netbeheerder Enexis en orakel op het gebied van netcongestie. Dit artikel is gebaseerd op dat gesprek — dat je ook als aflevering van de De Groene Nerds-podcast kunt beluisteren — en zet op een rij wat netcongestie nu precies is, en hoe we het gaan oplossen.

Wat is netcongestie eigenlijk?

Netcongestie betekent dat we meer elektriciteit over het stroomnet willen transporteren dan dat net aankan. De vergelijking die vaak wordt gemaakt is die met een file op de snelweg: er kan maar een bepaald aantal auto’s tegelijk over. Maar er is één cruciaal verschil. Op de snelweg staat het verkeer stil; op het stroomnet kan dat niet. Elektronen kunnen niet even wachten in de file.

Netcongestie is de fysieke overbelasting van het net, en die wil je altijd voorkomen. Ga je er toch overheen, dan gaat het niet meteen mis, maar kunnen componenten slijten of kapotgaan. Om dat te voorkomen schakelen veiligheidsmechanismen in het uiterste geval een deel van het net af. En precies daarom staan partijen nu op een wachtlijst. Blijf je iedereen zomaar aansluiten, dan kom je heel snel in situaties waarin het net overbelast raakt en er delen van moeten worden afgeschakeld.

Netcongestie versus transportschaarste: de rode kaart

Als het gaat over het volle stroomnet, gaat het al snel over de rode kaart van Nederland. Deze kaart wordt vaak de netcongestiekaart genoemd. Dat is niet juist: het is een transportschaarstekaart. Hij laat niet zien waar op dit moment fysieke netcongestie optreedt, maar waar geen nieuwe aansluitingen of verzwaringen meer bij kunnen.

Het verschil:

• Netcongestie is de fysieke overbelasting van het net op dít moment, op een specifieke plek én een specifiek tijdstip. Die treedt maar op enkele momenten in het jaar op, bijvoorbeeld op een donkere winteravond met veel vraag.
• Transportschaarste is een toekomstvoorspelling. Om te voorkómen dat er straks netcongestie ontstaat, zet de netbeheerder nu al een stop op nieuwe aansluitingen en verzwaringen in een gebied. Die kaart blijft daarom bijna het hele jaar rood – niet omdat het net constant overbelast is, maar omdat er voor de toekomst geen ruimte meer vrij te geven is.

De rode kaart gaat dus over níeuwe aansluitingen, niet over de aansluitingen die er al zijn. Wie nu al stroom heeft, houdt die gewoon. Het knelt bij wie erbij wil komen of wil uitbreiden.

Een direct gevolg daarvan is de wachtlijst: wie een nieuwe of grotere aansluiting wil, komt in de rij te staan. De veelgenoemde 14.000 bedrijven op die lijst geven overigens een vertekend beeld. Er zit lucht in: bedrijven vragen soms op meerdere locaties tegelijk capaciteit aan zonder overal te willen bouwen, en er zitten dus dubbelingen in. De totale wachtlijst is daardoor niet gelijk aan wat er daadwerkelijk aangesloten moet worden.

Zit het net écht vol, of alleen op papier?

Er wordt vaak geroepen: “het stroomnet zit niet vol, alleen op papier”. Daar zit een kern van waarheid in, maar het echte antwoord is genuanceerd. Op veel plekken is er op dit moment nog een deel van de capaciteit over. De rode kaart gaat niet over vandaag, maar over de ingroei die er de komende jaren nog bij komt vóórdat een uitbreiding van het net klaar is – en die uitbreiding duurt lang. Het net is dus op veel plekken niet fysiek vol. Wat op is, is de ruimte om nieuwe aansluitingen te reserveren zonder in de jaren daarna alsnog tegen netcongestie aan te lopen.

Speelt netcongestie bij afnemen of terugleveren?

Congestie kan twee kanten op, en die worden vaak op één hoop gegooid terwijl het echt losse problemen zijn:

Congestie op invoeding

Invoedingscongestie ontstaat wanneer er veel wordt teruggeleverd: veel zon, soms met wat wind erbij. Dat speelt vooral in de zomer, midden op de dag, wanneer heel veel zonnepanelen tegelijk op vol vermogen draaien. Congestie bij teruglevering kan heel vervelend zijn, want als het voltage boven de 253 volt uitkomt valt je omvormer uit en dan heb je dus geen zonnestroom meer.

Vanuit perspectief van het stroomnet is congestie op teruglevering echter niet het grootste probleem. Bij overbelasting vallen omvormers uit, waardoor de overbelasting afneemt. Je verliest dan een beetje teruglevering, maar het stroomnet blijft prima door draaien.

Zet de netbeheerder mijn omvormer uit?

Veel mensen denken dat de netbeheerder hun omvormer uitzet als er te veel wordt teruggeleverd. Dat is niet zo. Je omvormer beschermt zichzelf: hij meet continu de spanning op het lokale net, en komt die meer dan 10% boven de 230 volt (dus boven zo’n 253 volt), dan schakelt hij uit veiligheidsoverwegingen uit. Dat is in de basis een lokaal spanningsprobleem op jouw specifieke kabel – bijvoorbeeld als er in jouw straat heel veel zonnepanelen op een dunne kabel zitten. Het is niet hetzelfde als de transportschaarste die je op de rode kaart ziet; die speelt op een hoger niveau, bij de stations en hoogspanningslijnen waar hele wijken onder vallen.

Congestie op afname

Afnamecongestie ontstaat op momenten van heel veel verbruik, meestal op een donkere winteravond zonder zon, wanneer verwarming, koken en het laden van auto’s samenvallen. Hier zit de echte problematiek. Dit is wat er voor zorgt dat nieuwe woningen, bedrijven en de verduurzaming van bestaande woningen vastlopen, en het is veel lastiger op te lossen.

Kort gezegd: de invoedingscongestie in de zomer is vervelend maar beheersbaar, terwijl de afnamecongestie op de winteravond het probleem is dat het grootste deel van de vertraging veroorzaakt – en waar de meeste aandacht naar uitgaat.

Waarom hebben we nu zoveel last van netcongestie?

Een terechte vraag: uit CBS-cijfers blijkt dat ons totale stroomverbruik de afgelopen tien à vijftien jaar nauwelijks is gegroeid. Hoe kan er dan nu ineens zo’n groot capaciteitsprobleem zijn?

Het antwoord: dat totale jaarverbruik zegt weinig. Het gaat om vermogen en gelijktijdigheid op piekmomenten. We hebben er veel warmtepompen en elektrische auto’s bij gekregen, terwijl het totaal gelijk bleef doordat we elders besparen en doordat industrie is vertrokken. Maar die twee gedragen zich totaal anders. Een nieuwe, zuinige koelkast gebruikt het hele jaar door elke dag ongeveer evenveel – een mooi vlak patroon. Een warmtepomp of een auto die ’s avonds met hoog vermogen oplaadt, doet dat juist in korte, hoge pieken. Netto blijft het verbruik gelijk, maar de pieken op het net stijgen.

Daar komt bij dat netbeheerders vooruit moeten kijken. Om netcongestie te voorkomen tel je bij de gemeten piek van vorig jaar de verwachte groei op tot het moment dat een uitbreiding klaar is. En juist die groei gaat nu op veel fronten niet meer stapje voor stapje, maar exponentieel – terwijl het bouwen van zwaar hoogspanningsnet al gauw tien jaar of langer duurt.

Is netcongestie een typisch Nederlands probleem?

Netcongestie is geen typisch Nederlands probleem. Inmiddels zijn van meer dan dertig Europese landen capaciteitskaarten bekend; Maarten Staats verzamelde ze op gridcapacitymaps.eu. Nederland is wél een van de zwaarste gevallen – deels omdat we vooroplopen met zonnepanelen en elektrische auto’s, deels omdat we vroeg begonnen zijn met ver vooruitkijken.

Binnen Nederland zijn de problemen niet voor iedereen en overal even groot. Tot voor kort reserveerden netbeheerders standaard capaciteit voor kleinverbruikers, zoals huishoudens, scholen en ziekenhuizen. Die konden altijd een aansluiting krijgen of vergroten. Na een rechtszaak mag dat onderscheid tussen groot- en kleinverbruikers niet meer, en daarom komt sinds deze zomer in principe iedereen op de wachtlijst — met een prioriteringskader dat bepaalt wie voorgaat (veiligheid en zorg eerst, daarna onder meer nieuwbouw en verduurzaming). Je wordt dus wat naar voren gezet, maar als er geen plaats is, is er geen plaats. In het zwaarst belaste gebied — het FGU-gebied (Flevoland–Gelderland–Utrecht) – is dat nu al voelbaar.

Hebben de netbeheerders zitten slapen?

Een veelgehoord verwijt: als netbeheerders eerder waren gaan verzwaren, hadden we geen netcongestie gehad. Een beetje een platte uitspraak, maar er zit een kern van waarheid in. Maarten brengt hier echter twee dingen tegenin. Ten eerste is de toekomst voorspellen ingewikkeld: ontwikkelingen als zonnepanelen kunnen ineens keihard gaan (denk aan de gascrisis) of juist instorten bij een beleidswijziging. Bouw je nu een heel zwaar net dat pas tien jaar later nodig blijkt, dan investeer je enorm in geld en mankracht dat je misschien niet nodig had.

Ten tweede was de opdracht van Nederland aan netbeheerders tien jaar geleden een compleet andere: een zo efficiënt en goedkoop mogelijk net. Je zette geen transformator neer tenzij je zeker wist dat die goed benut zou worden. Dat we nu zo hard investeren, jaagt de nettarieven flink omhoog – en daar is nu al veel kritiek op. Tien jaar geleden zou zo’n kostenstijging simpelweg niet geaccepteerd zijn, en zou de netbeheerder worden teruggefloten.

De zes knoppen waar we aan kunnen draaien

Er zijn grofweg zes conceptuele manieren om netcongestie aan te pakken, die netcongestie-expert Maarten Staats stuk voor stuk op zijn blog uitwerkte. De meeste passen we nu al toe.

1. Verzwaren

De meest voor de hand liggende, en uiteindelijk de belangrijkste: meer en zwaardere kabels en stations. Er zijn zo’n 50.000 extra transformatorstations en ruim 100.000 kilometer kabel nodig. Netbeheerders investeren inmiddels zo’n 8 miljard euro per jaar, ongeveer zes keer zoveel als tien jaar geleden. Maar hoogspanning bouwen duurt tien jaar of langer, en het grootste knelpunt is niet eens het materiaal of het personeel — het is ruimte en vergunningen. Voor elk station en elke mast moet een locatie gevonden worden, en vrijwel elke gekozen locatie leidt tot bezwaar- en beroepsprocedures. Precies daarom is dat station bij Utrecht meermaals vertraagd.

2. Het huidige net zwaarder belasten

Kabels en transformatoren hebben een geteste capaciteit, maar daar net overheen gaan betekent niet meteen dat ze kapotgaan. Het draait vooral om warmteontwikkeling: hoe zwaarder belast, hoe warmer. Een kabel naar een zonnepark kun je overdag best wat zwaarder belasten, want ’s nachts koelt hij weer af. Dit gebeurt al veel. Het lastige zit bij de grote stations met een vlak belastingpatroon op de winteravond: die hebben weinig afkoelruimte, dus daar levert het minder op. En het kost levensduur en maakt aansluitingen kwetsbaarder bij storing.

3. Pieken afvlakken (congestiemanagement)

Een contract waarin de netbeheerder afspreekt: op dít piekmoment moet je minderen (of juist invoeden), tegen een vergoeding. Zo maak je ruimte vrij voor partijen op de wachtlijst. Tot nu toe vooral gericht op grootverbruikers — met één afspraak regel je meteen veel vermogen — maar inmiddels worden ook kleinverbruikers via hun energieleverancier “gepoold”. Heb jij een thuisbatterij, laadpaal of warmtepomp, dan kun je die tijdens dreigende congestie laten minderen en daar een vergoeding voor krijgen. Het taaie zit in het contracteren: netbeheerder en bedrijf hebben vaak twee verschillende wereldbeelden, en je moet er ook financieel en juridisch uitkomen.

4. Buiten de piek verbruiken

Die piekmomenten beslaan maar tientallen tot hooguit enkele honderden uren per jaar. De overige 8.000-plus uren is er ruimte zat. Met alternatieve transportrechten spreek je vooraf af wanneer je wél mag afnemen — bijvoorbeeld alleen ’s nachts, in het weekend of in de zomer. Je hebt dan zekerheid dat je kunt gebruiken, maar in kleinere vensters, en je betaalt lagere nettarieven. Ideaal voor bedrijven die flexibel zijn in hun proces, of voor wie toch vooral ’s nachts laadt.

5. Anders reserveren

Een deel van de capaciteit werd gereserveerd voor toekomstige ingroei. Reserveer je anders — zoals nu met het prioriteringskader — dan geef je capaciteit vrij aan de wachtlijst. Het risico: schiet je jezelf in de voet als die ingroei tóch komt, dan loop je alsnog tegen echte netcongestie aan. Het is dus schuiven met zekerheden, geen gratis ruimte.

6. Meer stroomuitval accepteren

De ongemakkelijke. Nederland heeft een leveringszekerheid van zo’n 99,995% — gemiddeld een handvol minuten uitval per aansluiting per jaar. Je zou aan de voorkant kunnen zeggen: we sluiten meer aan en accepteren dat de stroom vaker uitvalt. Maar dat raakt op een heel ander niveau dan de andere vijf: durf je nog te ondernemen als je straks vaker zonder stroom zit? Bovendien zijn het niet dezelfde partijen die het voordeel (een aansluiting) en het nadeel (meer uitval) voelen. Het uitgangspunt is nu nog steeds: we willen niet meer uitval accepteren.

Kunnen batterijen netcongestie oplossen?

Batterijen zijn zeker een belangrijk onderdeel van de oplossing, maar een batterij is niet automatisch een congestie-oplosser – het hangt er helemaal van af waaróp hij stuurt. Een batterij die puur handelt op de landelijke stroomprijs kan een lokaal probleem soms zelfs verergeren. Bovendien zijn batterijen die je alléén voor het net inzet een dure oplossing, omdat je ze maar een klein aantal uren per jaar nodig hebt. Het slimme is juist dat ze óók geld verdienen met zelfverbruik of energiehandel: gegeven dat die batterijen er tóch zijn, maak je afspraken dat ze het net helpen. Zo worden nu de eerste grote batterijparken met dit soort contracten aangesloten.

En seizoensopslag, de vaak genoemde heilige graal? Technisch weten we hoe het moet, maar de business case is zwak: je draait maar één, misschien twee cycli per jaar, terwijl een gewone batterij bijna dagelijks een cyclus maakt. Het helpt pas als zo’n installatie toevallig op de juiste plek in het net staat.

De grootste onbenutte kans zit ergens anders: slim laden van elektrische auto’s. Hoge vermogens, korte periodes, redelijke gelijktijdigheid — en het laden kan makkelijk naar de nacht. Als er één technologie is met groot potentieel om minder impact te maken op congestiemomenten, dan zijn het elektrische auto’s die niet meer standaard om zes uur ’s avonds beginnen te laden.

Verergeren airco’s netcongestie?

Netcongestie op afname speelt van oudsher op de winteravond, maar met steeds warmere zomers en meer airco’s verschuift er iets. In de avonden van de afgelopen hittegolf lag de belasting op de laagspanningsnetten flink hoger dan op gewone zomeravonden. In Limburg – de warmste regio, met de meeste airco’s – begint die zomeravondpiek al aardig in de buurt te komen van de winterpiek. Nog geen probleem, maar wel iets om in de gaten te houden.

Het mooie: dit is juist een perfecte match voor een thuisbatterij. Je hebt het warm ómdat de zon schijnt, dus je kunt overdag opslaan en ’s avonds gebruiken – mits je de batterij daar ook echt op instelt. Een aardige bijkomstigheid: op die snikhete dagen leveren zonnepanelen minder op, omdat ze bij hoge temperaturen minder efficiënt worden. Daardoor valt de zwaarste invoedingscongestie juist níet op de heetste dagen, maar eerder in het voorjaar.

Wat betekent netcongestie voor jou?

Als gewone bewoner merk je er tot nu toe weinig van: je huidige aansluiting blijft gewoon werken. Wat verandert, is de vanzelfsprekendheid. De zekerheid dat je altijd zomaar een grotere aansluiting krijgt – voor een warmtepomp, een laadpaal of een nieuwbouwwoning – neemt af, en Utrecht is daarin een voorbode. Hoeveel je ervan merkt, hangt sterk af van waar je woont en hoe vol het net onder jouw station zit.

Het goede nieuws is dat je zelf kunt bijdragen. Netcongestie draait om de pieken, vooral die winteravondpiek. Verschuif je zware verbruikers – laad je auto ’s nachts in plaats van om zes uur ’s avonds, laat je warmtepomp of thuisbatterij meebewegen – dan ontlast je het net precies op het moment dat het telt.

Heb jij thuis een thuisbatterij, laadpaal of warmtepomp? Dan kun je tegenwoordig geld verdienen door die tijdens dreigende netcongestie minder stroom te laten gebruiken — lees daarover in ons artikel Hoe je met je thuisbatterij geld kunt verdienen met netcongestie. Meer uitleg van Maarten Staats vind je op maartenstaats.substack.com.